Bezpieczeństwo żywności to jeden z głównych celów Wspólnej Polityki Rolnej UE. Jak Unia Europejska dba o to, by żywność trafiająca na nasze stoły rzeczywiście spełniała rygorystyczne standardy, określone w przepisach?
Na początku miesiąca obchodziliśmy Światowy Dzień Bezpieczeństwa Żywności. Dzień ten, przypadający 7 czerwca, wpisano do kalendarza w 2018 r.
Pomysł obchodzenia ŚDBŻ przedstawiła w grudniu 2015 r. ówczesna przewodnicząca Komisji Kodeksu Żywnościowego Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, Awilo Ochieng-Pernet.
W 2016 r. temat został formalnie włączony przez Kostarykę do agendy 39. Sesji KKŻ FAO/WHO. Komisja jednogłośnie uzgodniła promowanie tej idei na forum ONZ. W lipcu 2017 r. Konferencja FAO przyjęła rezolucję popierającą ustanowienie ŚDBŻ, a WHO wyraziła swoje formalne poparcie w grudniu 2017 r.
„Dzień ten mobilizuje decydentów, przedsiębiorstwa sektora spożywczego, naukowców i konsumentów do wzmacniania bezpieczeństwa żywności poprzez współpracę i zaangażowanie polityczne na rzecz ochrony życia, wsparcia dobrobytu oraz budowania bezpieczniejszej przyszłości”, napisała WHO w wydanym oświadczeniu.
Temat przewodni na ten rok brzmiał „Od problemu do rozwiązań – bezpieczna żywność wszędzie”. Hasło to, jak wskazuje WHO, podkreśla znaczenie danych i nauki w zapewnianiu bezpieczeństwa żywnościowego.
Według szacunków organizacji 866 milionów osób, a więc jedna na dziewięć osób, choruje po spożyciu skażonej żywności, a 1,52 miliona umiera co roku z tego powodu.
Na całym świecie rocznie traci się 310 miliardów dolarów w wyniku utraty produktywności i kosztów leczenia związanych z niebezpieczną żywnością.
Dzieci poniżej 5. roku życia ponoszą 29 proc. obciążenia zdrowotnego wynikającego z niebezpiecznej żywności, W 2021 roku w tej grupie wiekowej odnotowano 143 tys. zgonów w tej grupie wiekowej.
„Choroby przenoszone przez żywność utrudniają rozwój społeczno-gospodarczy, obciążając systemy opieki zdrowotnej oraz negatywnie wpływając na gospodarki krajowe, turystykę i handel”, podkreśla WHO.
UE: Mamy jeden z najbezpieczniejszych systemów na świecie
„Światowy Dzień Bezpieczeństwa Żywności to moment, by docenić to, co Europa zbudowała: jeden z najbezpieczniejszych systemów żywnościowych na świecie – i system, który nadal wzmacniamy”, wskazał w wydanym oświadczeniu unijny komisarz ds. zdrowia i bezpieczeństwa żywności Olivér Várhelyi.
Jak podkreślił, wysokie standardy bezpieczeństwa żywności, z których znana jest Unia Europejska, „opierają się na silnych, opartych na nauce przepisach, rygorystycznych kontrolach oraz ścisłej współpracy między podmiotami działającymi w sektorze spożywczym a organami publicznymi”.
Ram regulacyjnych pilnuje się po to, aby żywność trafiająca do europejskich konsumentów była jak najbezpieczniejsza, zwrócił uwagę. „Gdy wykrywane jest ryzyko, niebezpieczne produkty są szybko wycofywane z rynku, często zanim jeszcze trafią na sklepowe półki”, zaznaczył węgierski komisarz.
Zapewnił także, że surowe przepisy dotyczące higieny żywności i pasz i wysokie normy zdrowia zwierząt i roślin mają zastosowanie również do żywności pochodzącej spoza UE. Zgodność z tymi standardami sprawdza się poprzez kontrole importowe, a produkty niespełniające wymagań odrzuca się, zanim trafią do unijnych konsumentów.
„Utrzymanie wysokich standardów bezpieczeństwa żywności w Europie jest integralną częścią naszego bezpieczeństwa żywnościowego. Tego oczekują nasi obywatele – i na to zasługują”, wskazał Várhelyi.
Jak UE chroni bezpieczeństwo żywności?
Politykę Unii Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa żywności regulują przede wszystkim artykuły 168 (zdrowie publiczne) i 169 (ochrona konsumentów) Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.
Celem unijnej polityki bezpieczeństwa żywności jest ochrona konsumentów oraz zapewnienie sprawnego funkcjonowania wspólnego rynku. Przepisy obejmują cały proces produkcji żywności – od uprawy i hodowli po sprzedaż gotowego produktu.
Unia Europejska określa zasady dotyczące m.in. produkcji żywności, higieny, przetwórstwa, pakowania, etykietowania oraz kontroli jakości i bezpieczeństwa produktów.
Przepisy regulują także kwestie zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin oraz ograniczania ryzyka zanieczyszczeń, np. przez pestycydy. Na każdym etapie produkcji prowadzone są kontrole, a żywność importowana spoza UE musi spełniać takie same wymagania i przechodzić takie same kontrole jak żywność produkowana w Unii.
Polityka UE w zakresie bezpieczeństwa żywności skupia się na czterech głównych obszarach:
- Higiena żywności – wszystkie firmy działające w łańcuchu żywnościowym, od gospodarstw rolnych po restauracje, muszą przestrzegać unijnych przepisów dotyczących bezpieczeństwa żywności. Dotyczy to również przedsiębiorstw importujących żywność do UE.
- Zdrowie zwierząt – system kontroli i środków sanitarnych pomaga monitorować oraz zwalczać choroby zwierząt. Umożliwia także śledzenie przemieszczania zwierząt gospodarskich.
- Zdrowie roślin – szkodniki i choroby roślin są wykrywane i zwalczane na wczesnym etapie, co ogranicza ich rozprzestrzenianie się i pomaga zapewnić wysoką jakość materiału siewnego.
- Zanieczyszczenia i pozostałości – regularny monitoring umożliwia pilnowanie tego, by żywność i pasze spełniały normy bezpieczeństwa. Zarówno produkty unijne, jak i importowane muszą mieścić się w określonych limitach dotyczących pozostałości substancji i innych zanieczyszczeń.
Wykrywanie zagrożeń dla bezpieczeństwa żywności
Jednym z ustanowionych przez Unię Europejską narzędzi bezpieczeństwa żywności ustanowiono system wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności i paszach (RASFF), aby zapewnić wymianę informacji między państwami członkowskimi w celu wsparcia szybkiej reakcji organów ds. bezpieczeństwa żywności w przypadku zagrożeń dla zdrowia publicznego wynikających z łańcucha żywnościowego.
Członkami sieci RASFF są punkty kontaktowe RASFF, które reprezentują: Komisję Europejską, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), kraje członkowskie UE, kraje członkowskie EFTA (Islandia, Lichtenstein, Norwegia, Szwajcaria).
W sytuacji wykrycia zagrożenia związanego z żywnością, paszą lub wyrobem do kontaktu z żywnością krajowy punkt kontaktowy danego członka sieci musi bezzwłocznie przekazać do punktu kontaktowego Komisji Europejskiej tzw. powiadomienie na specjalnie dla tego celu stworzonym formularzu powiadomienia w elektronicznym systemie iRASFF.
W 2024 r. w systemie RASFF znalazło się 5 250 oficjalnych powiadomień dotyczących zagrożeń w żywności, paszach i materiałach do kontaktu z żywnością (co stanowiło wzrost o 12 proc. w porównaniu do roku poprzedniego).
Najwięcej, bo aż 16 proc. wszystkich zgłoszeń, dotyczyło kategorii „owoce i warzywa” (łącznie 1 479 powiadomień), co czyni ją najczęściej zgłaszaną grupą produktów podwyższonego ryzyka. Głównym problemem były pozostałości pestycydów.
Drugą największą grupę (932 zgłoszenia) stanowiły zgłoszenia w sektorze mięsnym (ok. 10 proc. ogółu zgłoszeń), gdzie blisko połowę problemów stanowiły zagrożenia mikrobiologiczne, takie jak obecność bakterii Salmonella w drobiu.
1 959 podejrzeń w systemie RASFF w 2024 roku zostało oznaczonych jako potencjalne, celowe oszustwa żywnościowe (agri-food fraud), co oznaczało wzrost o 21 proc. w stosunku do 2023 roku.
Z kolei w okresie od stycznia do maja (włącznie) 2026 r. we wszystkich krajach Unii Europejskiej odnotowano łącznie 2052 zgłoszenia dotyczące niebezpiecznej żywności. Najwięcej zgłosiły Holandia (290), Niemcy (272) i Francja (213).
Polska znalazła się na 7. miejscu z liczbą 115 zgłoszeń. Najmniej zgłoszeń napłynęło z Cypru (6), Malty (8) i oraz Portugalii i Luksemburga (po 10).
Sukces UE w dziedzinie żywności
– Przez ponad siedemdziesiąt lat Wspólna Polityka Rolna była odpowiedzią na jedno z najważniejszych wyzwań stojących przed Europą – zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego.
I można powiedzieć, że Europa skutecznie wypracowała odpowiedź na to wyzwanie – oceniła na konferencji FocusEurope.pl Małgorzata Bojańczyk, dyrektorka generalna Polskiego Stowarzyszenia Ochrony Roślin (PSOR).
– Dziś mamy dostęp do bezpiecznej, różnorodnej i – jak na światowe standardy – relatywnie przystępnej cenowo żywności, przynajmniej w Polsce. To nie jest przypadek, lecz efekt konsekwentnie realizowanej wspólnej polityki rolnej – oceniła.
Aby żywność w Unii Europejskiej była jeszcze bezpieczniejsza, potrzebne są instrumenty wsparcia dla rolnictwa ekologicznego, podkreśliła z kolei Katarzyna Maciąg, prezeska Kooperatywy Spożywczej „Dobrze”.
Wymieniła w tym kontekście doradztwo ekologiczne, ubezpieczenia od ryzyka w okresie przechodzenia na produkcję ekologiczną oraz budowanie alternatywnych kanałów sprzedaży.
Zwróciła też uwagę na potrzebę uświadamiania konsumentów, że bezpieczna żywność nie zawsze musi spełniać rygorystyczne standardy w zakresie wyglądu, które często narzucają supermarkety.
– Dopóki konsumenci nie zrozumieją, że najważniejsza nie jest idealna prostota marchewki, lecz jej jakość i bezpieczeństwo, niewiele się zmieni. Ekologiczna marchewka może być krzywa, ale jednocześnie może być zdrowa i bezpieczna – zaznaczyła.
